Gaslighting nedir? Türkçesi, örnekleri ve ne yapmalı

Gaslighting nedir?

Kısa cevap: gaslighting, bir kişinin yaşadığını, hatırladığını ya da hissettiğini tekrar tekrar inkâr ederek karşısındakinin kendi algısına güvenini sarsmasıdır. "Öyle bir şey olmadı", "sen abartıyorsun", "ben onu hiç demedim" cümleleri bunun en bilinen örnekleridir. Bir kez yanlış hatırlamak gaslighting sayılmaz; onu ayıran şey, bunun bir kalıba dönüşmesi ve sonunda senin kendine değil, karşındakine inanır hale gelmendir.

Bu yazıda terimin ne demek olduğunu, Türkçede nasıl anlatıldığını, günlük hayattan örnekleri, normal bir tartışmadan farkını ve ne yapabileceğini sırayla anlatıyoruz. Bir uyarı baştan: bu bir teşhis yazısı değil. Bir terimi davranışı anlamak için kullanabilirsin, ama karşındaki kişiye uzaktan bir etiket yapıştırmak ya da kendine kesin bir hüküm vermek doğru olmaz. Kendi yaşadığın her şeyi tek kelimeye sığdırmak zorunda da değilsin.

Gaslighting Türkçesi nedir?

Dürüst cevap: yerleşmiş, herkesin aynı şekilde kullandığı tek bir Türkçe karşılığı yok. Türkçe basında farklı uzmanlar farklı kelimeler önermiş, ama hiçbiri ortak kullanıma oturmamış; bazıları da kelimeyi çevirmeden, yanına bir açıklama koyarak kullanmayı daha doğru buluyor. Bu yüzden biz de bir karşılık uydurmuyoruz.

İnsanlar bunu pratikte genellikle şu üç yoldan anlatıyor:

• Kelimeyi olduğu gibi söylemek: "Bende gaslighting yapıyor" ya da "gaslight ediliyorum" demek en yaygın olanı.
• Tarif etmek: "Beni kendimden şüphe ettiriyor", "yaşadığımı bana unutturmaya çalışıyor", "beni bir şeye inandırıyor" gibi uzun ama net cümleler.
• Daha geniş bir terime yaslanmak: "psikolojik manipülasyon" ya da "algıyı çarpıtmak" demek. Bunlar doğru yönü gösterir ama gaslighting'e özel olarak karşılık gelmez, çünkü manipülasyon başka biçimlerde de olabilir.

Arama yaparken "gaslighting türkçesi" yazanların aradığı şey de aslında bir kelime değil, yaşadıklarına bir ad. O ad olarak "kendi algına güvenini kaybettirme" tarifi işini görür. Daha geniş çerçeve için toksik ilişki belirtileri yazısı da bu davranışın büyük resimdeki yerini gösteriyor.

Gaslighting örnekleri: hangi cümleler bu işe yarar?

Aşağıdaki cümleler tek başına suç değil; herkes bir gün sinirle ya da yorgunlukla söyleyebilir. Önemli olan, aynı cümlenin tekrar etmesi ve sonunda her zaman senin algının suçlu çıkması. Günlük hayattan örnekler:

• Olayı inkâr etmek: "Ben sana bunu hiç söylemedim." (Mesaj ekranda duruyor ve o hâlâ inkâr ediyor.)
• Hislerini küçültmek: "Her şeyi çok büyütüyorsun, kimse bunun için üzülmez."
• Seni yetersiz göstermek: "Sen zaten her şeyi yanlış anlıyorsun, hep böylesin."
• Konuyu çevirmek: Sen "geç kaldın ve haber vermedin" derken "asıl sen geçen ay ne yaptın" cevabı gelmesi.
• Başkalarını devreye sokmak: "Arkadaşların da bana senin biraz problemli olduğunu söyledi."
• Şakaya vurmak: "Şaka yaptım, ne kadar alıngansın." Her kırıldığında aynı cümlenin gelmesi.
• Hesap sormayı ters çevirmek: Bir şeyi sorduğunda "beni suçluyorsun, bana güvenmiyorsun" diye karşılık görmek.

Bu listeyi okuyup "hepsini biri bana söylemiş" diyorsan bunu hemen bir hükme çevirme. Önce kendi cümlene bak: aynı sahne tekrar tekrar mı yaşanıyor, yoksa bir iki kötü gün müydü?

Her tartışma gaslighting mi?

Hayır, ve bu ayrımı yapmak hem sana hem karşındakine haksızlık etmemek için gerekli. İki insan aynı olayı farklı hatırlayabilir; insan hafızası kusursuz değil. "Ben öyle hatırlamıyorum" demek ile "öyle olmadı, sen delisin" demek aynı şey değil.

Son satır çoğu zaman en açıklayıcı olanı. Bir konuşmadan sonra kendini sürekli "acaba ben mi yanlış anlıyorum" diye sorguluyorsan, bu bir işarettir. Ama tek başına kanıt değildir; tekrarlayıp tekrarlamadığına bak.

Neden fark etmek bu kadar zor?

Çünkü gaslighting genellikle bir anda gelmez. Küçük küçük başlar, ilişki ilerledikçe alışılır. Birkaç neden bunu daha da zorlaştırır.

• İyi anlar da vardır. Kötü günlerin arasındaki sıcak, tatlı anlar "aslında iyi biri" düşüncesini yaşatır. Bu kalıbı kırmızı bayraklar yazısında da anlattık.
• Kendini suçlamak kolaydır. "Belki gerçekten abartıyorum" düşüncesi, sorunun sende olduğunu varsaymak daha rahat geldiği için hızla kök salar.
• Çevreden gelen sesler. Bizde "her ilişkide olur", "biraz sabret", "elalem ne der" gibi cümleler yaygın. Bunlar iyi niyetle söylense bile, yaşadığın şeyin ciddiyetini küçültebilir.
• Ailesel ve kültürel baskı. Söz ya da nişan aşamasındaysan ya da yurt dışında tek başınaysan, ayrılmanın bedeli büyük görünür ve gördüğünü kendine itiraf etmek zorlaşır.

Bu, senin zayıf olduğun anlamına gelmez. Güvenmek, bir ilişkide insanın yapabileceği en normal şeydir. Sorun, güveninin sürekli sınanmasıdır.

Gaslighting yaşıyorsan ne yapmalısın?

Önce acele etme; hemen büyük bir karar almak zorunda değilsin. Ama kendine alan açabilirsin. Küçük ve uygulanabilir adımlar:

• Yazıya dök. Önemli olayları, ne dendiğini ve ne zaman olduğunu kendi telefonuna not al. Hafıza bulanınca, tarihli bir not seni gerçeğe bağlar.
• Güvendiğin biriyle kontrol et. Bir arkadaşına, kardeşine ya da yakın bir akrabana olayı anlat ve ne düşündüğünü sor. Amaç onay almak değil, dışarıdan bir göz bulmak.
• Sakin ve kısa bir sınır koy. "Ben bunu böyle hatırlıyorum ve bu benim için önemli. Konuşmaya devam etmek istiyorsan beni dinlemeni isterim." İtiraz etmeden, tartışmaya girmeden söylenen böyle bir cümle çoğu zaman karşındakinin tepkisini görmek için yeterli olur.
• Tepkisine bak, sözüne değil. Saygı gösterip duraksıyor mu, yoksa seni daha da suçluyor mu? "Değişeceğim" demek kolay; aylar boyunca tutarlı davranmak zor.
• Kendi çevreni geri çağır. Bağlarını seyreltmiş olabilirsin. Yeniden bir kahve, bir telefon, bir yürüyüşle başlamak yeterli.
• Bir uzmandan destek almayı düşün. Bir psikolog ya da danışman, hislerini düzenlemene ve seçeneklerini görmene yardım eder. Bizde bu konuya mesafeli bakılabiliyor; terapi ve psikolog tabusu yazısı bunu açık açık konuşuyor.

Karşındaki bir açıklama yapmak ya da değişmek istiyorsa, bunu zaman içinde davranışta görürsün. Ama senin bunu beklemek ya da "düzeltmek" zorunda olduğun anlamına gelmez.

Ya bunu sen yapıyorsan?

Bu soruyu sormak, olgunluktur. Gaslighting çoğu zaman bilinçli bir plan olmaz; bazen insanlar savunmaya geçtiklerinde, kendi hatalarıyla yüzleşmek istemediklerinde farkında olmadan aynı cümleleri kurarlar. Niyetin masum olsa bile etkisi karşındakini yorabilir. Kendine şu soruları sorabilirsin:

• Biri "beni üzdün" dediğinde ilk tepkim "abartıyorsun" mu oluyor?
• Hatamı kabul etmek yerine konuyu karşı tarafın hatasına mı çeviriyorum?
• "Şaka yaptım" cümlesini, birini kırdıktan sonra mı kuruyorum?

Üçüne de "evet" cevabı veriyorsan, bu bir utanç sebebi değil, değişmek için başlangıç. Bunun yerine "seni üzdüğümü görüyorum, ne olduğunu anlatır mısın" demek, ilişkiyi güçlendirir. Daha net bir iletişim için Türk ilişkilerinde iletişim yazısı işine yarayabilir.

Yeni biriyle tanışırken bu işaretleri nasıl erken görürsün?

Gaslighting genellikle ilişki derinleştikten sonra belirgin olur, ama bazı küçük ipuçları baştan görülebilir. Biri bir buluşmada söylediği şeyi bir hafta sonra inkâr ediyorsa, kırıldığını söylediğinde "şaka yapıyordum" deyip konuyu kapatıyorsa ya da her aksi durumda sorumluluğu sana atıyorsa, bunu not et. Tek örnek hüküm demek değildir; ama hızlı ilerlemek zorunda değilsin. Güvenli online tanışma yazısı bu temponun nasıl ayarlanacağını anlatıyor, flört ne demek yazısı ise ilişkinin hangi aşamada olduğunu adlandırmana yardım eder.

Tanışacağın kişinin ne istediğini baştan görmek de işini kolaylaştırır. Lokum'da profilde kişinin niyeti ve memleketi görünür, eşleşme için iki tarafın birbirini beğenmesi gerekir ve doğrulama kısa bir selfie kontrolüyle yapılır. Hiçbir uygulama bir davranışı önceden söyleyemez, ama niyetin ve tutarlılığın baştan belli olması, sonradan "ben öyle demedim" cümleleriyle karşılaşma ihtimalini düşürmeye yardım eder.

Kendini güvende hissetmiyorsan nereden destek alabilirsin?

Gaslighting kendi başına bir şiddet biçimi olabilir ve çoğu zaman başka baskılarla birlikte yürür. Kendini tehdit altında hissediyorsan ya da fiziksel bir tehlike varsa, önce güvenliğine bak. Aşağıdaki hatları resmî kurumların sayfalarında doğruladık:

• Türkiye: ALO 183 Sosyal Destek Hattı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na bağlı, 7/24 ve ücretsiz. Acil bir durumda 112'yi ara. Kadınlar için KADES mobil uygulaması da var.
• Almanya: Hilfetelefon "Gewalt gegen Frauen", 116 016. Anonim, ücretsiz ve 7/24; Türkçe dahil birçok dilde danışmanlık veriyor. Acil durumda 112.
• Hollanda: Veilig Thuis, 0800 2000. Ücretsiz, 7/24 ve anonim olarak danışılabilir. Acil durumda 112.

Yaşadığına ne ad koyacağını bilmiyor olsan bile arayabilirsin; "Bu normal mi" sorusu bile yeterli bir sebep. Yalnız taşımak zorunda değilsin.