İlişkide bağlanma stilleri: kaygılı, kaçıngan ve güvenli bağlanma

Bağlanma stilleri nedir?

Kısa cevap: bağlanma stilleri, yakın ilişkilerde güven, yakınlık ve ayrılık karşısında geliştirdiğimiz alışkanlık hâline gelmiş tutumları anlatan bir psikoloji modelidir. Genellikle üç ana başlıkta anlatılır: güvenli, kaygılı ve kaçıngan bağlanma. Türkçede "bağlanma türleri" diye de aranır.

Bu yazı bir test ya da teşhis değil, bir sözlük gibi okunmalı. Bağlanma stilleri insanları kutulara ayıran kesin etiketler değil; davranışımızı anlamaya yarayan bir mercek. Aynı kişi farklı ilişkilerde farklı yönlerini gösterebilir, zamanla da değişebilir. Kendini ya da başkasını bu başlıklardan birine "mahkûm etmek" yerine, kalıbı fark etmek için kullanmak en sağlıklısı. Bağlanmakta zorlanma hissini ayrıca ele alan bağlanma korkusu yazımız da var.

Bağlanma kuramı nereden geliyor? Bowlby, Ainsworth ve Hazan-Shaver

Kuramın kökü çocukluk araştırmalarına dayanıyor. İngiliz psikiyatrist John Bowlby, bebeklerin bakım verenlerine yakınlık kurmaya biyolojik olarak yatkın olduğunu savundu. Ona göre bakım verenle yaşanan deneyimler, kişinin kendisi ve başkaları hakkında bir "içsel çalışma modeli" kurmasına yol açıyordu: "Yardım istersem gelen olur mu, ben buna değer miyim?" Bu fikirler Bowlby'nin 1969 tarihli Attachment adlı kitabında anlatılır.

Mary Ainsworth ise bu fikri gözleme döktü. 1960'ların sonunda geliştirilen "Yabancı Durum" (Strange Situation) deneyinde, bir iki yaş civarındaki çocukların bakım verenden kısa süre ayrılıp tekrar bir araya geldiklerinde nasıl davrandığı izlendi. Çocuklar üç ana örüntü gösterdi: ayrılıkta üzülüp kavuşunca çabuk rahatlayanlar (güvenli), ayrılığa pek tepki vermeyip kavuşmaya da ilgisiz kalanlar (kaçıngan) ve ayrılıkta çok sıkıntı duyup kavuşunca hem yakınlık isteyip hem direnenler (kaygılı ya da kararsız).

Yetişkinlere uyarlama ise Cindy Hazan ve Phillip Shaver'ın 1987 tarihli makalesiyle geldi. Romantik aşkı, bebeklikte kurulan bağa benzer bir bağlanma süreci olarak ele aldılar ve üç bebeklik stilini yetişkin ilişkilerine uyarladılar. Makalenin kendi özetine göre iki anket çalışması, üç stilin yetişkinlerde de bebeklikteki oranlara kabaca benzer biçimde görüldüğünü ve her grubun romantik aşkı farklı yaşadığını gösterdi. Bu, kuramın başlangıç noktasıdır; sonraki yıllarda araştırmacılar modeli tartışıp geliştirdi. Yani bu başlık kesin bir hüküm değil, üzerinde çalışılan bir çerçevedir.

Güvenli bağlanma nasıl görünür?

Güvenli bağlanan kişi, yakınlıktan da yalnız kalmaktan da çok rahatsız olmaz. Sevildiğine güvenir, ihtiyacını söyleyebilir ve partnerinin ihtiyacını da duyabilir. Bu "hiç sorun yaşamıyor" demek değildir; sorun çıkınca konuşmaya daha açıktır.

• Yakınlık ve bağımsızlık arasında denge kurabilir.
• Mesaj gecikince hemen kötü bir senaryo yazmaz.
• Kırgınlığını suçlamadan, cümle kurarak anlatabilir: "Bunu duyunca üzüldüm."
• Gerektiğinde destek ister, gerektiğinde destek verir.

Önemli bir not: güvenli bağlanma doğuştan gelen bir ödül değil. Kuram, stillerin kısmen çocukluk deneyimleriyle ilişkili olduğunu söyler, ama yetişkinlikte yaşanan ilişkiler de bu tutumları etkileyebilir. Güvenilir bir arkadaşlık, destekleyici bir partner ya da profesyonel destek, birçok kişide daha güvende hissetmeye yardımcı olabilir.

Kaygılı bağlanma nedir, nasıl anlaşılır?

Kaygılı bağlanma, yakınlığı çok isteyen ama terk edilme ya da yeterince sevilmeme endişesini sık hisseden tutumu anlatır. Bu kişi ilişkide güvence arar; yakın olduğunda rahatlar, uzak kaldığında huzursuzlanır.

• Mesajın geç gelmesi "bana kızdı mı" düşüncesini hızla tetikleyebilir.
• Sık teyit ister: "Beni hâlâ seviyor musun?"
• Küçük bir mesafeyi büyük bir tehdit gibi okuyabilir.
• İlişkiyi korumak için fazla fedakârlık yapabilir, kendi ihtiyacını geri plana atabilir.

Kaygılı tarafın niyeti kontrol etmek değil, çoğu zaman güvende hissetmektir. Ama sürekli teyit istemek karşı tarafı bunaltabilir. Yardımcı olan şey, endişeyi "sen hep böylesin" diye değil, "şu an kaygılıyım, bana kısa bir mesaj atabilir misin" diye ifade etmek. Kısa ve açık bir cümle çoğu zaman uzun bir sitemden iyi sonuç verir. Kaygılı bağlanmayla sık karıştırılan trip atma davranışını trip atmak ne demek yazısında ayrıca anlattık.

Kaçıngan bağlanma nedir, nasıl anlaşılır?

Kaçıngan bağlanma, yakınlık arttıkça rahatsızlık duyan ve bağımsızlığını korumaya çalışan tutumu anlatır. Bu kişi duygularını paylaşmakta ya da yardım istemekte zorlanabilir; yakınlaşma hızlandığında geri çekilebilir.

• Duygulardan konuşmak yerine konuyu değiştirir ya da şakaya vurur.
• "Biraz alan lazım" demeyi sık kullanır.
• Gelecek planı yapılırken gerilebilir.
• Yardım istemek yerine sorunu tek başına çözmeyi tercih eder.

Kaçıngan birinin sevgisiz olduğunu düşünmek yanlış olur. Çoğu zaman ilişkiyi önemser, ama yakınlığı yönetmenin yolunu mesafe koymakta bulur. Burada da yardımcı olan şey netlik: "Şu an biraz yalnız kalmak istiyorum, akşam sana dönerim" demek, sessizce kaybolmaktan çok daha az yaralar. Her uzaklaşma kaçıngan bağlanma anlamına gelmez; yorgunluk, yoğun tempo ya da ilişkinin gerçekten uygun olmaması da aynı görüntüyü verebilir.

Korkulu kaçıngan ve düzensiz bağlanma ne demek?

Bazı kaynaklarda dördüncü bir başlık daha görürsün. Bartholomew ve Horowitz'in 1991 tarihli çalışması, yetişkin bağlanmasını kişinin kendine ve başkalarına bakışına göre dört gruba ayıran bir model önerdi. Bu modelde kaygılı bağlanmaya "saplantılı" da denir ve kaçıngan bağlanma iki alt tipe bölünür: bağımsızlığı ön planda tutup yakın ilişkilere pek ihtiyaç duymadığını hisseden "küçümseyen kaçıngan" ve yakınlık isteyip aynı anda yakınlıktan korkan "korkulu kaçıngan". İkincisi gündelik dilde "hem yaklaş hem uzaklaş" gibi tarif edilir.

Popüler yazılarda korkulu kaçıngan bağlanma çoğu zaman "düzensiz bağlanma" ile aynı anlamda kullanılır. Oysa düzensiz bağlanma, bebeklik araştırmalarında Ainsworth'ün üç örüntüsüne sonradan eklenen ayrı bir kategoridir (Main ve Solomon, 1990). İki terim birbirine yakın şeyleri anlatsa da tam olarak aynı değildir. Bu ayrımları bilmek yararlı, ama hiçbiri bir tanı değil, bir tanımlama çerçevesidir.

Üç bağlanma stili yan yana: kısa karşılaştırma

Bu tabloyu kendine not vermek için değil, yön bulmak için kullan. Gerçek insanlar tek satıra sığmaz; çoğumuz farklı durumlarda farklı sütunlara yaklaşırız.

Bağlanma stilleri testi güvenilir mi?

"Bağlanma stilleri testi" diye aranan internet testleri genellikle kısa anketlerdir. Bilimsel çalışmalarda kullanılan ölçeklerin basitleştirilmiş hâlleri olabilir, ama sonucu kesin bir teşhis gibi okumak doğru olmaz. Bir online testin sonucu o günkü ruh hâlinden, sorunun kelime seçiminden ve o an yaşadığın ilişkiden etkilenebilir.

Testi, kendine merakla bakmak için kullan: "Hangi cümleler bana tanıdık geldi?" Çıkan sonucu kendini ya da partnerini etiketlemek için değil, ilişkideki bir örüntüyü adlandırmak için bir başlangıç noktası olarak kullan. Derinlemesine bir değerlendirme istiyorsan bunu bir psikolog ya da psikolojik danışmanla yapmak en doğrusu. Terapiye mesafeli hissedenler için terapi ve psikolog tabusu yazısı, kafandaki soruların bir kısmına cevap veriyor.

Farklı bağlanma stilleri bir ilişkide nasıl karşılaşır?

En çok konuşulan kombinasyon kaygılı ile kaçıngandır. Kaygılı taraf yakınlaşmak için ilerledikçe kaçıngan taraf geri çekilir; kaçıngan geri çekildikçe kaygılı taraf daha çok teyit ister. Bu, iki tarafın da kötü niyetli olduğu anlamına gelmez; iki farklı ritim birbirini tetikliyor olabilir. Bunu ilişkide bir "dans" gibi düşünmek, suçlu aramaktan daha çok işe yarar.

• Kaygılı tarafsan: Endişeni yargısız bir cümleyle söyle ve kendi sakinleşme yollarını da geliştir: bir arkadaşla konuşmak, yürüyüşe çıkmak, günün planını doldurmak.
• Kaçıngan tarafsan: Geri çekilmeden önce kısa bir bilgi ver: "Bir saat sessiz kalmak istiyorum, sonra konuşuruz."
• İkiniz için: Bir tartışma sırasında değil, sakin bir zamanda konuşun. İhtiyaçları iki taraf için de meşru görün.

Eğer ilişkide sürekli korku, baskı, aşağılanma ya da kontrol hissediyorsan, sorun bağlanma stili olmayabilir. Bu durumda toksik ilişki belirtileri yazısına bakabilirsin. Terimin gündelik dilde nasıl kullanıldığı için toksik ne demek sayfasını da okuyabilirsin.

Bağlanma stili değişir mi?

Yetişkin romantik bağlanması üzerine yazılmış kapsamlı bir değerlendirmede, bağlanma güvenliğinde süreklilik ve değişim konusu hâlâ netleşmesi gereken sorular arasında sayılır (Fraley ve Shaver, 2000). Yani "bağlanma stilin ömür boyu aynı kalır" ya da "istediğin zaman değiştirirsin" gibi kesin cümleler kurmak doğru olmaz.

Gündelik hayatta şunu söyleyebiliriz: davranışlarımızı fark etmek, onları seçmek için ilk adımdır. Bazı kişiler güvenli ilişkilerde, bazıları terapi sürecinde, bazıları da zamanla kendi kalıplarını daha net görerek daha rahat bağlandığını fark eder. Bunu hızlıca "çözmen" gereken bir problem gibi değil, zamanla öğrendiğin bir beceri gibi düşün.

Türk toplumunda ve diasporada bağlanma

Bağlanma ihtiyacı insanlar arasında ortak kabul edilse de, ne kadar yakınlığın "normal" sayıldığı kültürden kültüre değişir. Bizde aile bağı güçlü; annenle her gün konuşmak, önemli kararları aileye danışmak çoğu zaman olağan karşılanır. Bu, kaygılı ya da kaçıngan olmakla karıştırılmamalı. Aile ile yakınlık kültürel bir tutum olabilir, bağlanma stilin değil.

Diasporada büyüyenler için bir katman daha var: bir yanda yaşadığın ülkenin bağımsızlık vurgusu, öbür yanda ailenin yakınlık beklentisi. Bu iki dünya arasında kalmak, ilişkide "ne kadar yakınlık normal" sorusunu bulanıklaştırabilir. Partnerinle bu beklentileri baştan konuşmak, hem kendini hem onu anlamaya yardım eder. Sevginin nasıl gösterildiği üzerine konuşmak istersen sevgi dilleri nelerdir yazısı popüler bir modeli anlatıyor; bu model bilimsel bir kuram değil, sohbet başlatıcı bir çerçevedir.

Tanışma döneminde bağlanma stilini bilmek ne işe yarar?

Bağlanma stillerini bilmek, karşındakini çözmek için değil, kendi tepkini anlamak için işe yarar. Tanışma döneminde kendine şu soruları sorabilirsin:

• Cevap geç gelince nasıl hissediyorum, ne yapıyorum?
• Biri yakınlaşınca rahatlıyor muyum, geri mi çekiliyorum?
• İhtiyacımı açıkça söylüyor muyum, yoksa ima mı ediyorum?
• Karşımdaki bana nefes alacak yer bırakıyor mu?

Bir uygulama bu işi senin yerine yapmaz, ama niyeti baştan görünür kılarak ilk konuşmayı kolaylaştırabilir. Lokum'da ne aradığını ve memleketini profilinde gösterebilirsin; sohbet ancak karşılıklı beğeniyle başlar, doğrulanmış profiller ise kısa bir canlı selfie kontrolünden geçmiş olur. Ne kadar hızlı ilerleyeceğine yine sen karar verirsin.

Yaşadığın kaygı ya da kaçınma ilişkilerini sürekli zorluyorsa, bir psikolog ya da psikolojik danışmanla konuşmak iyi bir seçenek olabilir. Bu yazı bilgi vermek içindir; bir uzmanla görüşmenin yerini tutmaz ve kimseye teşhis koymaz.