Evlilik sözleşmesi nedir? Evlenmeden önceki ev ve birikim kimin?

Evlilik sözleşmesi nedir, kısaca?

Kısa cevap: evlilik sözleşmesi, eşlerin evlilik boyunca edinilen malların kime ait olacağını ve evlilik sona erdiğinde nasıl paylaşılacağını kendilerinin belirlediği yazılı bir anlaşmadır. Kanundaki adı "mal rejimi sözleşmesi". Evlenmeden önce de, evlendikten sonra da yapılabilir. Hiç yapmazsan bir şey eksik kalmaz; o zaman kanunun öngördüğü varsayılan düzen kendiliğinden işler.

Bu yazıda varsayılan düzenin ne olduğunu, evlenmeden önce aldığın evin ve birikimin bu düzende kime ait sayıldığını, hangi rejimleri seçebileceğini ve sözleşmenin nasıl yapıldığını sade bir dille anlatıyoruz. Bir uyarı baştan: bu bir hukuk tavsiyesi değil, genel bilgi. Kendi durumun için, özellikle ev, işyeri ya da yurt dışı söz konusuysa, bir avukata ya da noterde bilgi almak doğru yol.

Hiçbir şey yapmazsan hangi düzen geçerli?

Türk Medeni Kanunu'na göre eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır (TMK md. 202). Yani evlenirken ya da sonrasında hiçbir sözleşme yapmadıysan, bu rejim geçerlidir. Gündelik dilde "evlilik sözleşmesi yoksa ne olur" sorusunun cevabı bu.

Bu rejimde iki tür mal var (TMK md. 218):

• Edinilmiş mallar: Evlilik süresince, karşılığını vererek elde edilenler. Özellikle çalışmanın karşılığı olan kazançlar, sosyal güvenlik ödemeleri, çalışma gücü kaybı için ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler (md. 219).
• Kişisel mallar: Yalnızca kişisel kullanıma yarayan eşya, mal rejimi başladığında (sözleşme yoksa genelde evlilikle birlikte) zaten kişiye ait olan mal varlığı, sonradan miras ya da karşılıksız kazandırma yoluyla gelenler, manevi tazminat alacakları ve bunların yerine geçen değerler (md. 220).

Evlilik sona erdiğinde (boşanma ya da ölüm gibi), her eşin edinilmiş mallarından borçlar çıkarılır, kalan miktara "artık değer" denir (md. 231). Kanuna göre her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur (md. 236). Eşler birbirine olan bu alacakları takas eder.

Evlenmeden önceki ev ve birikim kimin?

Çoğu insanın asıl merak ettiği bu. Kanunun çizdiği genel çerçeve şöyle: evlilik başlarken sana ait olan mal varlığı kişisel maldır (md. 220). Yani evlenmeden önce kendi paranla aldığın ev, biriktirdiğin para, sahip olduğun araba, varsayılan rejimde kişisel mal sayılır. Evlilikten sonra miras ya da bağış yoluyla gelen şeyler de öyle.

Ama hayat bu kadar düz değil. Birkaç durum kafa karıştırır:

• Evlenmeden önce alınan evin kredisi evlilikte ödenirse: Taksitler evlilik sırasında maaş gibi edinilmiş mallardan ödendiyse, bu ödemeler mal rejiminin tasfiyesinde hesaba katılabilir; kanun buna "denkleştirme" der (md. 230). Diğer eş de bu eve kendi parasıyla ya da emeğiyle katkıda bulunduysa ayrıca "değer artış payı" gündeme gelebilir: bir eş diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine ya da korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almadan katkıda bulunduysa, katkısı oranında alacak hakkı doğar (md. 227). Eşler yazılı bir anlaşmayla bu paydan vazgeçebilir ya da oranı değiştirebilir.
• Kişisel malın geliri: Kişisel malların gelirleri varsayılan rejimde edinilmiş mal sayılır (md. 219). Kira geliri gibi. Eşler sözleşmeyle bunun aksini kararlaştırabilir (md. 221).
• Kimin olduğu belli değilse: Bir malın eşlerden birine ait olduğunu iddia eden bunu ispat etmekle yükümlüdür; kime ait olduğu ispat edilemeyen mallar eşlerin paylı mülkiyetinde sayılır. Ayrıca bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal kabul edilir (md. 222). Bu yüzden evlenmeden önceki birikimin ve belgelerin kaydını tutmak işe yarar.

Önemli bir ayrım: bir malın kişisel mal olması, tapuda ya da banka hesabında kimin adına yazılı olduğundan ayrı bir konudur. Kayıt ve rejim farklı sorular; ikisi çatışırsa sonucu ancak somut duruma bakan bir avukat söyleyebilir. Para konusundaki beklentileri evlenmeden önce açık konuşmak için eş seçiminde para ve kariyer yazısı da işine yarar.

Hangi mal rejimlerini seçebilirsin?

Eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilir (md. 202). Seçenekler sınırlı; "istediğim her şeyi yazarım" diye bir serbestlik yok, çünkü taraflar rejimi ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir ya da değiştirebilir (md. 203). Kanundaki düzenlemeler şunlar:

Hangisinin kime uygun olduğu kişisel durumuna, mesleğine ve beklentilerine bağlı. Burada bir rejimi önermiyoruz; her birinin sonucu farklı ve bazı ayrıntılar kanunla sınırlı; örneğin artık değerin paylaşımı için yapılan farklı anlaşmalar, eşlerin ortak olmayan çocuklarının saklı paylarını zedeleyemez (md. 237). Seçmeden önce bir avukata ya da noterde bilgi almak en sağlıklısı.

Evlilik sözleşmesi nasıl yapılır?

Kanuna göre mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme ya da onaylama şeklinde yapılır (md. 205). Sözleşmeyi taraflar, gerektiğinde de yasal temsilcileri imzalamak zorundadır; küçükler ve kısıtlılar yasal temsilcilerinin rızasını almalıdır (md. 204, 205). Sözleşme yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak şart.

Ayrıca md. 205 şu kolaylığı da getiriyor: taraflar evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilir. Yani nikâh öncesi başvuruda bunu belirtmek mümkün. Başvuruda hangi belgelerin gerektiği için nikah için gerekli belgeler yazısına bakabilirsin.

Pratikte sıra şöyle olabilir:

1. Önce birbirinle açık konuş: ev, birikim, borç, çalışma, çocuk ve aileye yardım konularında beklentin ne?
2. Hangi rejimin sonucunu istediğini bir avukattan ya da notere sorarak öğren.
3. Sözleşmeyi evlenmeden önce de, evlendikten sonra da yapabileceğini bil (md. 203). Acele etmek zorunda değilsin.
4. Noterde düzenleme ya da onaylama yoluyla imzala; ya da evlenme başvurusunda yazılı bildir.

Noter ücretleri, gerekli evraklar ve randevu uygulaması noterden noterde ve zamanla değişebilir. Bunu uydurma bir rakamla yazmak istemiyoruz; güncel bilgiyi doğrudan bir noterden al.

Evlilik sözleşmesi güvensizlik mi?

Bizde bu konu çoğu zaman "para konuşmak ayıp" ya da "demek bana güvenmiyorsun" duvarına çarpar. Oysa evlilik sözleşmesi bir güvensizlik ilanı değil, beklentileri baştan yazıya dökmenin bir yolu. Aile işletmesi olanlar, daha önce evlenmiş ve çocuğu olanlar, yurt dışında mal varlığı bulunanlar ya da eşlerden biri işini kurmuş olanlar bu konuyu daha sık düşünür. Çoğu çift ise hiçbir şey yapmaz ve varsayılan rejimle yaşar; bu da tamamen normaldir.

Önemli olan sözleşme yapmak ya da yapmamak değil, konuyu konuşabiliyor olmak. Evlenmeden önce para, ev ve aileye yardım konusunda aynı sayfada olup olmadığını görmek, çoğu zaman kâğıttan daha değerli bir bilgidir. Dini nikâhtaki mali düzenlemeyi, yani mehri de bu sohbete katmak istersen mehir nedir yazısı mehrin gelinin hakkı olarak ne anlama geldiğini anlatıyor. Mehir ile mal rejimi farklı konular; ikisi birbirinin yerine geçmez.

Yaygın yanlış anlamalar

• "Evlilik sözleşmesi yapmazsam her şeyim yarı yarıya paylaşılır." Hayır. Varsayılan rejimde kişisel mallar paylaşılmaz; paylaşılan, evlilik süresince edinilmiş mallardaki artık değerdir (md. 218, 220, 236).
• "Evlilik sözleşmesi sadece boşanma içindir." Hayır. Mal rejimi evlilik boyunca geçerlidir; eşlerden birinin ölümüyle ya da başka bir rejimin kabulüyle de sona erer (md. 225).
• "Sözleşmeye istediğimi yazarım." Hayır. Seçim kanundaki rejimlerle ve sınırlarla çerçevelidir (md. 203).
• "Tapuda adım yazıyorsa her şey benimdir." Bu kadar basit değil. Kayıt ile mal rejimi ayrı konulardır; somut durum için hukuki destek al.