Komşunun çocuğuyla kıyaslanmak: nasıl baş edilir?

Komşunun çocuğuyla kıyaslanmak ne anlama gelir?

"Bak Ayşe'nin oğlu mühendis oldu, sen ne yapıyorsun?" Bu cümleyi en az bir kez duymadıysan, ya çok şanslısın ya da Türk değilsin. Komşunun çocuğu mitolojik bir kahramandır: notları hep tam, işi devlette ya da yurt dışında, eşi terbiyeli, evi tapulu, çocukları akıllı. Kimse onu tam olarak tanımaz ama herkes onunla kıyaslanır.

İşin özü şu: bu kıyas senin gerçek değerini ölçmez, onu yapan kişinin kaygısını ve dünyaya bakışını ölçer. Annen sana "filancanın kızı evlendi" derken aslında "ben senin için endişeleniyorum ve bunu nasıl söyleyeceğimi bilmiyorum" diyordur. Mesele sen değilsin; mesele onun korkusu, gururu ve elalemin gözünde nasıl göründüğü. Bunu bir kez anladığında, o cümleler hâlâ canını yakar ama artık seni tanımlamaz.

Anne babalar neden sürekli kıyaslama yapar?

Çoğu zaman kötü niyet yoktur. Bizim kuşağımızın ailesi sevgiyi açıkça söylemeyi pek öğrenmedi; onun yerine kaygıyı, beklentiyi ve baskıyı dile getirdi. "Üşürsün, hasta olursun" demek nasıl bir sevgi cümlesiyse, "komşunun çocuğu kadar olamadın" da çoğu zaman aynı yerden gelir: korku ve sahiplenme.

Üç temel sebep var:

• Sevginin baskı kılığına girmesi: Senin iyiliğini istiyorlar ama bunu motive edici değil, ezici bir şekilde söylüyorlar.
• Statü ve gurur: Senin başarın onların başarısı sayılıyor. Sen bir vitrinsin; başkasına gösterilecek bir karne.
• Elalem: En büyük yargıç. "Eloğlu ne der?" sorusu, kendi mutluluğundan çok daha ağır basar.

Bunu bilmek o cümleleri hoş yapmaz. Ama "beni sevmiyorlar" sanmanla "sevgilerini yanlış ifade ediyorlar" demek arasında dağlar kadar fark var. İkincisiyle yaşamak daha mümkün.

Bu kıyas özgüvene ve kardeş ilişkilerine ne yapar?

Sürekli birisiyle kıyaslanan çocuk, içine bir ses yerleştirir: "yeterli değilim." Bu ses büyüdükten sonra da gitmez. İşte terfi alırsın ama hâlâ yetersiz hissedersin; ilişki kurarsın ama "acaba ben az mıyım" diye sorarsın. Kıyas, başarıyı değil, başarının asla bitmeyen bir borç gibi hissedilmesini öğretir.

Bir de kardeşler arası yıkım var. "Ablan gibi ol", "kardeşin daha çalışkan" cümleleri, iki kardeşi aynı evde rakip yapar. Çocuklar birbirini sevmeyi değil, anne baba sevgisi için yarışmayı öğrenir. Yıllar sonra o iki kardeş yan yana oturur ama aralarında kimsenin adını koyamadığı bir mesafe vardır.

İyi haber şu: bu sesi tanımak, onu susturmanın ilk adımıdır. Senin değerin bir başkasının karnesine bağlı değil.

İş ve okuldan sonra sıra evliliğe gelince: "sen ne zaman?"

Notlar bittikten, iş bulduktan sonra kıyasın en sevdiği konuya geçilir: evlilik. "Filancanın kızı evlendi, sen ne zaman?" Düğün salonunda halan koluna girer, çay bahçesinde teyzen göz kırpar, bayram ziyaretinde dedeen "biz senin yaşında iki çocuk sahibiydik" der. Birden hayatın bir takvime, bir yarışa dönüşür.

Bu baskı çoğu zaman Türk flört ve tanışma kültürünün içine de sızar: insan acele etmeye, "olur böyle" deyip uymayan biriyle devam etmeye, ya da tam tersi tanışma fikrinden tamamen kaçmaya başlar. Oysa evlilik bir yaş değil, bir hazır olma halidir. Yirmi beşinde hazır olan da var, otuz beşinde hazır olan da. Komşunun kızının düğün tarihi senin için bir son teslim tarihi değil.

Buradaki ince çizgi şu: ailenin niyeti seni mutlu görmek olabilir, ama acele ettirilmiş bir evlilik kimseyi mutlu etmiyor. Kendi temponla ilerlemek bencillik değil; kendine ve gelecekteki eşine yapılmış bir iyilik.

Kıyasla içerlemeden nasıl baş edilir?

Amaç ailenle savaşmak değil, kendini korumak. İşe yarayan birkaç yol:

• İçselleştirme. O cümle bir gerçek değil, bir kaygının sesi. "Bu onun korkusu, benim değerim değil" diye kendine hatırlat. Tekrar tekrar.
• Sınır koy, ama kapıyı çarpma. "Anne, seni seviyorum ama bu konu beni üzüyor, lütfen başka bir gün konuşalım" cümlesi tartışmadan çok daha güçlü. Sınır, öfkeyle değil sakinlikle çizilir.
• Mizahı kullan. "Komşunun çocuğu evlenmiş" dendiğinde "o zaman onunla evleneyim, hemşehri miyiz bari?" demek havayı yumuşatır. Gülümseyen biriyle tartışmak zordur.
• Konuyu değiştir, suçlama yapma. "Sen hep böylesin" yerine "hadi çayını içelim" çoğu zaman daha iyi sonuç verir.
• Kendi değerini dışarıdan beslemeyi bırak. Onayı komşunun çocuğunun karnesinden değil, kendi hayatından al.

Eğer bu baskı bir ilişki içinde sürekli aşağılanmaya, değersiz hissettirilmeye dönüşüyorsa, bu artık kültürel bir refleks değildir. Toksik ilişki belirtilerini tanımak, sevgiyle kontrolü ayırmana yardım eder.

Kuşak farkı, dedikodu ve elalemle barışmak

Annenle aranızdaki gerilim çoğu zaman bir kuşak farkı. O, herkesin birbirini tanıdığı, mahalle baskısının yaşamı belirlediği bir dünyada büyüdü. Senin için "elalem ne der" bir ayrıntıyken, onun için bir hayat kuralıydı. Bunu anlamak, onu haklı çıkarmaz ama ona biraz şefkatle bakmanı sağlar.

Dedikoduyla baş etmenin sırrı, onu beslemekten vazgeçmektir. Kimseye hesap verme telaşına girmediğinde, dedikodunun yakıtı biter. "Eloğlunun" mutluluğun hakkında bir oyu yok; o oyu sadece sen verdiğin sürece geçerli oluyor. Bunu kendi köklerinle barışık bir yerden yapmak daha kolay: nereden geldiğini bilen, memleket bağıyla kendini tanımlayan biri, başkasının onayına daha az muhtaç olur.

Tam da bu noktada Lokum gibi bir uygulama küçük bir nefes alanı olabilir: kendi temponla, ailenin değil senin seçtiğin filtrelerle, hemşehri köklerine göre tanışabildiğin bir yer. Kimse "komşunun çocuğunu" dayatmaz; kararı sen verirsin. Baskı değil, seçim.