Yilbasi in het Turkse gezin: feest tussen twee kalenders

Wat vieren Turkse families eigenlijk op 31 december?

Kort antwoord: oudjaarsavond. Niks meer, niks minder. Yilbasi is in de meeste Turkse gezinnen het moment waarop het oude jaar wordt uitgezwaaid en het nieuwe wordt ingeluid, met de familie om de tafel. Geen kerk, geen moskee, geen religieuze lading. Het draait om bij elkaar zijn.

De avond heeft een vast ritme dat je in Rotterdam, Berlijn of Antwerpen ongeveer hetzelfde ziet. Eerst uren tafelen. Dan spelletjes, meestal tombala. Ondertussen draait er een tv-special op de achtergrond. En vlak voor twaalven komt het lot van de milli piyango op tafel, het nationale loterijbiljet dat speciaal voor oud en nieuw wordt getrokken. Om middernacht bellen of appen met de familie in Turkije, die door het tijdsverschil vaak al twee uur eerder het nieuwe jaar in is. Dat dubbele aftellen is typisch diaspora.

De cam agaci: is dat nou een kerstboom of niet?

Hier wordt het grappig. In heel wat Turkse huizen staat eind december een versierde boom met lichtjes, ballen en soms een ster of engel erbovenop. Voor de buitenstaander: een kerstboom. Voor de bewoners: een cam agaci, oftewel een dennenboom voor het nieuwe jaar. Diezelfde boom, twee totaal verschillende betekenissen, afhankelijk van wie je het vraagt.

De verwarring zit hem in de symbolen. Een dikke man in een rood pak heet in Turkije Noel Baba, maar wordt door velen gekoppeld aan oud en nieuw in plaats van aan kerst. Cadeautjes, lichtjes, een feestelijke boom: het is geleend uit een christelijke traditie, maar losgekoppeld van de religieuze betekenis en geplakt op een seculiere jaarwisseling.

En dus barst elk jaar dezelfde discussie los. Oom roept dat het stiekem kerst is en dat we onze eigen cultuur kwijtraken. Tante zegt dat het gewoon gezellig is en dat een boom geen geloof heeft. Niemand wint, iedereen eet door. Het is een beetje als de jaarlijkse familiegrap die hoort bij de avond zelf.

Tombala, milli piyango en de spellen die de avond maken

Het kloppend hart van een Turkse Yilbasi zijn de spellen. Tombala, de Turkse versie van bingo, is de klassieker. Iedereen krijgt een kaart met nummers, de stenen worden uit een zakje getrokken, en wie als eerste een rij of de hele kaart vol heeft, wint. De inzet is vaak symbolisch: een paar euro per persoon, of gewoon de eer. Het gekrakeel over wie vals speelt is meestal leuker dan de prijs.

Daarnaast is er de milli piyango. Het is een gewoonte om vooraf een lot te kopen voor de speciale jaarwisselingstrekking, met hoofdprijzen die elk jaar in het nieuws zijn. Sommige families kopen één gedeeld lot en spreken af de winst te delen. Anderen geven elkaar een lot als klein cadeau. De trekking volgen op tv, terwijl iedereen zijn nummers checkt, hoort er net zo bij als het aftellen.

De tafel: waar het feest echt begint

Geen Turks feest zonder eten, en Yilbasi is daarop geen uitzondering. De tafel is meestal overvol: meze om mee te beginnen, een hoofdgerecht dat per gezin verschilt, en een toetje dat niemand meer op kan maar toch iedereen neemt. In sommige families staat er kalkoen op tafel, hindi, wat de boom-discussie natuurlijk weer aanwakkert. In andere families is het juist bewust geen kalkoen, om elke zweem van kerst te vermijden.

Die gastvrijheid is geen losse traktatie maar een vast onderdeel van hoe Turkse families samenkomen, of het nu Yilbasi is of een bayram. Wil je beter snappen waar dat vandaan komt, lees dan eens over Turkse cultuur en de rol van de familietafel. Bij elkaar over de vloer komen, te veel koken en niemand met een lege maag laten gaan: dat is de rode draad door bijna elk Turks samenzijn.

Sommige families slaan het over, en dat is oké

Niet elk Turks gezin viert Yilbasi. Meer conservatieve of religieuze families laten de avond bewust voorbijgaan, juist omdat ze de associatie met kerst en met een seculiere, westerse jaarwisseling niet willen. Voor hen zijn de echte feestdagen de twee bayrams: het Suikerfeest en het Offerfeest. De jaarwisseling is dan een gewone avond, hooguit een moment om vroeg naar bed te gaan.

Dat is geen gebrek aan gezelligheid, het is een andere keuze. En binnen één familie kan het nog uiteenlopen ook: de ene tak viert uitbundig met boom en al, de andere doet niks. Dat hoort bij de diversiteit van wat Turks-zijn betekent, zeker in Europa. Wie geen Yilbasi viert, kijkt vaak juist extra uit naar het volgende bayram, met dezelfde drukke tafel maar een heldere religieuze betekenis erachter.

Leven tussen twee kalenders en twee feestdagen

Hier zit de echte diaspora-twist. Een Turks gezin in Nederland of Duitsland navigeert eigenlijk twee feestkalenders tegelijk. De Nederlandse: Sinterklaas, kerst, oud en nieuw. En de Turkse: de twee bayrams die met de maankalender meeschuiven en dus elk jaar opschuiven. Dat betekent kiezen, combineren en soms een beetje van allebei meepikken.

De kinderen krijgen op school over Sinterklaas en kerst te horen, terwijl thuis de bayram-tradities leven. Yilbasi valt precies op het snijvlak: het is de avond die het meest "Nederlands" voelt en tegelijk volledig op zijn Turks wordt gevierd, met tombala in plaats van champagne en milli piyango in plaats van vuurwerk in de tuin. Voor jongeren die opgroeien met beide werelden is dat geen verwarring maar een vanzelfsprekendheid: je hoort gewoon bij allebei.

En precies daar zit een herkenning die mensen samenbrengt. Wie iemand zoekt die diezelfde twee werelden begrijpt, hoeft vaak weinig uit te leggen over waarom oma op oudjaar belt of waarom er een boom staat die geen kerstboom is. Op Lokum kun je matchen met andere Turken die dat ritme delen, en met memleket-matching op je geboortestad vind je makkelijker iemand met dezelfde achtergrond en gewoontes thuis.