Yılbaşı ve Türk ailesi: Avrupa'daki kutlama rehberi

Türk ailesinde yılbaşı aslında nasıl geçer?

Kısa cevap: çoğu Türk ailesinde 31 Aralık akşamı dinî bir tören değil, bir aile gecesidir. Anne mutfakta sabahtan beri uğraşır, akşam saat sekiz gibi herkes salona toplanır, televizyonda yılbaşı programı açıktır, masaya Milli Piyango bileti konur ve gece yarısına kadar tombala torbası elden ele dolaşır. Hediyeler genelde küçüktür: çorap, çikolata, bir parfüm, çocuklara biraz harçlık.

Avrupa'da yaşayan ailelerde bu tablo bir tık daha kalabalık olur. Almanya'daki bir Türk evinde aynı gece hem dışarıda komşuların havai fişeği patlar hem içeride teyze tombalada "çinko" diye bağırır. İki dünya aynı salonda buluşur. Önemli olan şu: yılbaşı Türkiye'de de, gurbette de büyük ölçüde laik bir takvim kutlaması olarak yaşanır, dinî bir bayram olarak değil. Bu yüzden bir komşu coşkuyla kutlarken, yan kapıdaki aile hiç oralı olmayabilir; ikisi de aynı mahallenin gerçeğidir.

Çam ağacı kafa karışıklığı: yılbaşı mı, Noel mi?

Her Aralık ayında aynı tartışma döner: "Çam ağacı süslemek Hristiyanlık değil mi?" Burada işin komik tarafı, kavramların gerçekten birbirine karışmış olması. Noel (25 Aralık) Hristiyanların dinî bayramı; yılbaşı (1 Ocak) ise takvimsel bir tarih, herkesin yeni yılı. Türkiye'de süslenen ağaca "yılbaşı ağacı" denir ve 31 Aralık'a denk getirilir, Noel'e değil.

Yine de itiraf edelim: Noel Baba kırmızılı kıyafetiyle yılbaşı kartlarına da girmiştir, market vitrinlerinde ren geyikleri de asılıdır. Avrupa'da büyüyen çocuk için ayrım daha da bulanıktır, çünkü okulda arkadaşları Noel'i konuşur, evde anne "bizimki yılbaşı" der. Aile içinde en sık duyulan cümle de budur: "Biz Noel kutlamıyoruz, yılbaşı kutluyoruz." Doğru ayrım da tam olarak budur. Bu tür gelenek-din ayrımları Türk kültüründe sık görülür; benzer bir denge Türk düğün geleneklerinde de karşına çıkar, orada da töre ile dinî adet iç içe geçer.

Milli Piyango, tombala ve oyunlar: gecenin asıl olayı

Sorarsan sofra bahane, asıl mesele oyunlardır. Milli Piyango'nun yılbaşı çekilişi neredeyse bir milli ritüeldir: bilet günler öncesinden alınır, numaralar konuşulur, "bu sene büyük ikramiye ne kadar" diye merak edilir. Çekiliş gece yarısına yakın yapılır ve tüm aile ekran başında numara tutar. Çoğu zaman kimse büyük ikramiyeyi kazanmaz, ama o heyecan zaten parayla ilgili değildir.

Tombala ise gecenin belkemiğidir. Torbadan taşlar çekilir, kartondaki sayılar fasulye ya da bozuk parayla kapatılır. İlk sırasını dolduran "çinko", tüm kartonu bitiren "tombala" diye bağırır. Kazanana sembolik bir ödül konur: bir kutu çikolata, birkaç euro. Yanında iskambil, okey ya da çocuklar için basit kâğıt oyunları döner.

Sofra ve televizyon: kalabalık ne yer, ne izler?

Yılbaşı sofrası bir nevi açık büfedir. Çoğu evde fırında hindi ya da tavuk olur, yanında pilav, mezeler, börek, salata ve bitmek bilmeyen tatlı çeşidi. Misafir geleceği belli olmasa bile sofra kalabalığa göre kurulur, çünkü Türk misafirperverliğinde "az olsun" diye bir şey yoktur. Kapı çalarsa bir tabak daha eklenir, mesele bu kadar basit.

Televizyon ise gecenin değişmez fonudur. Yıllardır süren yılbaşı programları, kanalların özel yayınları, müzik ve eğlence programları açık kalır. Türkiye'deki aile uydudan aynı programı izlerken, Hollanda'daki kuzen de aynı yayını açıp aynı şarkıyı dinler. Bu eşzamanlılık, gurbetteki aileye "biz hâlâ aynı geceyi yaşıyoruz" hissi verir; küçük ama gerçek bir bağ.

Bazı aileler neden hiç kutlamaz?

Her Türk ailesi yılbaşı kutlamaz, bu da gayet doğaldır. Daha muhafazakâr aileler yılbaşını ya kültürümüze ait olmayan, fazla Batılı bir adet olarak görür ya da çam ağacı-Noel çağrışımı yüzünden mesafeli durur. Onlar için 31 Aralık sıradan bir akşamdır; belki çocuklara harçlık verilir, belki hiçbir şey olmaz.

Burada önemli olan, bu ailelerin "eğlenceyi sevmediği" gibi bir yanılgıya düşmemek. Aynı aile, dinî bayramlarda kapısını sonuna kadar açar, sofrasını üç katına çıkarır. Yani mesele coşkusuzluk değil, hangi günün önemli sayıldığı meselesidir. Türk ailesinde asıl büyük buluşma çoğu zaman Ramazan ve Kurban Bayramı'na denk gelir; o günlerin sıcaklığını anlatan aileyle ilk tanışma yazısı, kapı eşiğindeki o kültürü daha iyi gösterir. Yılbaşı kutlamak da kutlamamak da bir ailenin tercihidir, ve gurbette iki komşu Türk ailesi bu konuda taban tabana zıt olabilir.

İki takvim arasında yaşamak: diaspora yılbaşısı

Avrupa'daki Türk için yılbaşı, iki takvim arasında durmanın en net göründüğü gecedir. Bir tarafta Türkiye'nin saatine göre kutlanan yeni yıl, bir tarafta bulunduğun ülkenin Noel-yılbaşı atmosferi. Almanya'da çocuk okuldan Noel tatiline çıkar ama evde "bizim asıl bayram başka" diye büyür. Belçika'da büyükanne Türkiye'deki çekilişi telefondan canlı takip ederken, torun Flamanca bir yılbaşı şarkısı mırıldanır.

Bu "arada kalmışlık" aslında bir zenginlik. İki dilde tebrik mesajı atabilen, hem tombala hem de yerel geleneği bilen bir nesil yetişiyor. Yılbaşı tam da bu yüzden gurbetteki Türk için duygusal bir gece: hem buraya aitsin hem oraya, ve o gece ikisini aynı masada birleştiriyorsun. Aynı köklerden gelen biriyle bu duyguyu paylaşmak da bambaşka; memleket eşleşmesi tam da bu yüzden var, çünkü aynı şehrin tombala alışkanlığını paylaşan biriyle anlaşmak hep daha kolay.

Lokum'u burada minik bir parantez olarak anabiliriz: 81 ilden memleketini seçip hemşehri köklerine göre eşleşebildiğin için, gurbette "bizim oranın yılbaşısı nasıl olurdu" diye konuşabileceğin birini bulmak biraz daha mümkün hâle gelir. Gerisi yine senin sofrana, senin torbandaki tombala taşlarına kalmış.