Turkse woorden en hun betekenis: 27 veelgebruikte woorden

Welke Turkse woorden hoor je het vaakst en wat betekenen ze?

Tot de Turkse woorden die je in Nederland het vaakst hoort, horen merhaba (hallo), tamam (oké), yallah (kom op), inşallah (als God het wil), maşallah (wat mooi, God zegene het) en bismillah (in de naam van God). Daaromheen draaien tientallen kleine zinnetjes die Turken de hele dag gebruiken: bedankjes, wensen voor wie werkt of ziek is, koosnaampjes en aanspreekvormen voor mensen die geen familie zijn.

Hieronder vind je 27 woorden en uitdrukkingen in korte uitleg, met de Turkse spelling en een hulp bij de uitspraak waar die ertoe doet. Ze staan gegroepeerd per situatie, zodat je snel kunt terugvinden wat iemand bedoelde in een appje, aan tafel of op een bruiloft. Voor de vier woorden waar het vaakst naar gezocht wordt, is er een eigen pagina met meer achtergrond: inshallah, mashallah, bismillah en tamam en yallah.

Een opmerking over spelling: in Nederlandse teksten zie je vaak inshallah, mashallah en bismillah, met de Engelse sh. De Woordenlijst Nederlandse Taal spelt insjallah en masjallah. In het Turks staat er inşallah, maşallah en bismillah (of besmele voor de volledige formule). De ş spreek je uit als sj, dus inşallah klinkt als "in-sjal-lah".

Begroeten en beleefd zijn

Dit zijn de woorden die je in de eerste minuut van elk gesprek hoort. Ze zijn warm en vast van vorm, dus je kunt ze gewoon overnemen.

• Merhaba: hallo. Werkt altijd, bij jong en oud, formeel en informeel.
• Hoş geldin: welkom, letterlijk ongeveer "je bent goed gekomen". Het antwoord is hoş bulduk, letterlijk "we troffen het hier fijn aan".
• Teşekkürler / teşekkür ederim: bedankt, en de nettere variant ervan. Sağ ol is informeler en betekent ongeveer "blijf gezond"; aan ouderen zeg je sağ olun.
• Lütfen: alsjeblieft, bij een verzoek. Als antwoord op een bedankje hoor je rica ederim, graag gedaan.
• Güle güle: tot ziens, letterlijk ongeveer "ga lachend". Wie blijft zegt het tegen wie weggaat; wie weggaat zegt vaak hoşça kal.
• Afiyet olsun: eet smakelijk, en ook wat je zegt tegen wie net een maaltijd heeft gehad.
• Eline sağlık: "gezondheid voor je handen", een compliment voor degene die gekookt heeft.
• Kolay gelsin: "moge het je makkelijk afgaan", wat je zegt tegen iemand die aan het werk is: de kassière, de buurman die een muur verft, een collega achter zijn bureau.

Religieuze uitdrukkingen en goede wensen

Veel alledaagse Turkse uitdrukkingen komen uit het Arabisch en uit de islamitische traditie. Ze worden ook gebruikt door mensen die zichzelf niet streng religieus noemen, ongeveer zoals veel Nederlanders "godzijdank" zeggen zonder aan de kerk te denken. Hieronder lees je wat ze betekenen en wanneer je ze hoort, zonder oordeel over hoe iemand ze zou moeten gebruiken.

• İnşallah: "als God het wil", gezegd over de toekomst. Het kan oprecht hoop uitdrukken, maar ook een beleefde manier zijn om niet vast te leggen.
• Maşallah: "wat God gewild heeft", een uitroep van bewondering voor iets moois of iets wat goed gaat: een kind, een nieuwe baan, een mooie tafel.
• Bismillah: "in de naam van God", gezegd bij het begin van iets, vooral bij het eten.
• Elhamdülillah: "lof zij God", gezegd uit dankbaarheid. Op de vraag "nasılsın?" (hoe gaat het?) is iyiyim, elhamdülillah (goed, godzijdank) een gewoon antwoord.
• Hayırlı olsun: "moge het goed uitpakken", een felicitatie bij een nieuw huis, een nieuwe baan, een verloving of een winkel die opent.
• Geçmiş olsun: "moge het voorbij zijn", wat je zegt tegen iemand die ziek is of pech heeft gehad.
• Nazar: het boze oog, het volksgeloof dat bewondering of jaloezie iemand ongeluk kan brengen. Daarom volgt op een compliment vaak maşallah, en hangt er een blauwe nazar boncuğu (kraal) in huis.

Spreektaal, straattaal en aanspreekvormen

Dit zijn de informele woorden die je de hele dag hoort: in appjes, op het schoolplein en in de winkel.

• Tamam: oké, goed, klaar. Een van de vaakst gebruikte woorden.
• Yallah: kom op, vooruit, laten we gaan. In Turkije zeggen mensen vaker hadi; yallah klinkt straatser en kan daar ook "hup, wegwezen" betekenen.
• Eyvallah: dank je, oké, afgesproken of respect, afhankelijk van toon en context. Zie de uitleg in onvertaalbare Turkse woorden.
• Abi en abla: grote broer en grote zus, maar ook hoe je een iets oudere onbekende vriendelijk aanspreekt. Voor de generatie van je ouders gebruik je amca en teyze. Alles daarover staat in abi en abla betekenis.
• Canım: letterlijk "mijn leven" of "mijn ziel". Moeders zeggen het tegen hun kind, vriendinnen tegen elkaar, geliefden ook.
• Aşkım: "mijn liefde", en dat zeg je in principe alleen tegen je partner. Een overzicht van meer koosnaampjes vind je in Turkse koosnaampjes.
• Kanka: maat, vriend, een heel informeel woord onder jongeren. Het wordt vaak herleid tot kan kardeşi, bloedbroeder.

Woorden over herkomst, thuis en feest

Deze woorden gaan over waar je vandaan komt en wat je viert. Voor Turken in Nederland zijn het vaak de woorden met de meeste lading.

• Memleket: de streek of stad waar je familie vandaan komt, ook als je er zelf nooit hebt gewoond. Op de vraag "memleket neresi?" (waar kom je oorspronkelijk vandaan?) volgt vaak een hele familiegeschiedenis.
• Hemşehri: iemand uit dezelfde stad of streek als jij. Een hemşehri is meteen een beetje familie.
• Gurbet: het leven ver van huis, met het gemis dat daarbij hoort.
• Kısmet: wat voor jou is voorbestemd, vaak gebruikt over een huwelijk: kısmet olursa, als het zo bedoeld is.
• Bayram: feest. Er zijn twee grote: Şeker Bayramı (suikerfeest, na de ramadan) en Kurban Bayramı (offerfeest).

Gurbet en kısmet laten zich niet in één Nederlands woord vertalen; ze worden uitgebreider besproken in het stuk over onvertaalbare Turkse woorden dat hierboven al gelinkt is.

Hoe gebruik je deze woorden als je geen Turks spreekt?

Een paar vuistregels. Begin met de woorden die iedereen kan gebruiken: merhaba, teşekkürler, tamam, afiyet olsun. Die zijn nooit verkeerd. De religieuze uitdrukkingen kun je ook als niet-moslim gerust herkennen en beantwoorden met een glimlach, maar je hoeft ze niet zelf te zeggen om beleefd te zijn. Hoor je maşallah over je kind of je nieuwe huis, dan is een simpel "dank je" of sağ ol prima.

Let op de toon. Bij tamam of inşallah draait alles om de manier waarop iemand het zegt. Een kort "tamam." in een appje kan koel zijn, terwijl "tamam canım" hartelijk is. En wees voorzichtig met woorden die je alleen van straat kent: wat onder vrienden grappig klinkt, kan bij iemands ouders verkeerd vallen. Wil je verder dan losse woorden, begin dan met de basiszinnen in het Turks.